خدای طبس، چه به روز سامانه تاد آمریکا و اسراییل آورد؟

دکتر کوروش گرجی

در دهه 1950، نیروی هوایی آمریکا تصمیم گرفت تا یک سیستم موشکی زمین به هوا (Surface-to-Air Missile) را توسعه دهد. این سیستم بطور مخفف با نام SAM شناخته شده و وظیفه ی مقابله با هواپیما و موشک ها را بر عهده داشت. در همین سال ها، شرکت بوئینگ مطالعاتی تحت عنوان “هواپیمای بدون خلبان زمین به هوا (GAPA)” انجام داد، که در آن طیف گسترده ای از انواع پهپادها برای استفاده در دفاع هوایی در نظر گرفته شدند. پروژه ی GAPA در سال 1949 تکمیل شد و بوئینگ بر اساس مطالعات انجام شده توسط شرکت جنرال الکتریک (GE) و مرکز تحقیقات هوانوردی دانشگاه میشیگان (MARC) موفق به توسعه یک موشک دفاع هوایی عملیاتی به نام BOMARC شد. در واقع، BOMARC یک هواپیمای بدون خلبان با بدنه بلند، براق و خوشه مانند، بال های دلتای بریده شده در بالا و به سمت عقب و یک مجموعه دم معمولی با سطوح دلتای بریده شده مشابه بود. نوک بال‌های BOMARC می‌چرخید تا به عنوان هواپیما عمل کند، در حالی که نوک دم به عنوان یک سکان، به کار می رفت.

هواپیمای بدون سرنشین BOMARC ساخت شرکت بویینگ، در سال 1949، که به عنوان پدافند زمین به هوا بکار گرفته می شد.

رادار پدافند BOMARC توسط شرکت وستینگ هوس ساخته شده و با امواج رادیویی به سمت هدف خود میرفت. این سیستم می توانست هدفی را که در فاصله ی حدود 150 کیلومتری و ارتفاع 20 کیلومتری از سطح زمین با سرعت 2 ماخ در حرکت بود، منهدم کند.

از ابتدای 1960، ارتش آمریکا تصمیم گرفت تا سیستم پدافند زمین به هوای خود (یعنی SAM را) توسعه دهد. پس از شکست های متعدد و آزمایش های ناموفق فراوان، حدود بیست سال بعد و در دهه 1980، ارتش ایالات متحده یک SAM نسل بعدی، یعنی سری SAM-D یا همان «پاتریوت» را به میدان آورد که که قادر به رهگیری موشک های بالستیک میان برد بودند. پاتریوت یک موشک با پیکربندی ساده با چهار باله در انتهای آن است. این موشک توسط یک موتور سوخت جامد کار کرده و چهار عدد از آن در پرتابگرهای جعبه ای حمل می شوند. ارتباطات با پرتابگر از طریق امواج رادیویی VHF و یا یک فیبر نوری انجام می شود. دو مدل کامل تر و جدیدتر پاتریوت در سال های 1987 و 1990 ساخته شدند. در سال 1991 از مدرن ترین مدل های پاتریوت برای مقابله با موشک های عراق استفاده شد. در آن زمان، رسانه های غربی به نقل از مقامات آمریکایی و اسراییلی ادعا کردند که موشک های SAM-D جدید، یا همان پاتریوت ها در مقابله با موشک های بسیار قدیمی عراق، موثر بودند اما بعدها مطابق اعلام منابع رسمی آمریکایی، مشخص گردید که آن ادعاها همه تبلیغات بوده و پاتریوت نتوانسته برابر موشک های اسکاد ساخت سی سال قبل، مقابله کند.

پدافند SAM-D یا همان پاتریوت بکار گرفته شده از سال 2015 برای مقابله با پاسخ موشکی یمن به تجاوزات سعودی که انتظارات کارشناسان را برآورده نکرد.

تا این لحظه بیش از 12000 سیستم پاتریوت توسط آمریکا و متحدانش نصب و به کار گرفته شده و در هشت سال گذشته، به کارگیری انبوه مدرن ترین نسخه های پاتریوت در سه میدان واقعی نبرد ثبت گشته است: 1-از سال 2015 توسط عربستان بر علیه موشک های دست ساز و پهپادهای ارزان قیمت یمن، 2-از سال 2022 توسط اوکراین بر علیه کروزها و پهپادهای نسل قدیمی روسیه و 3-در سال 2024 توسط ائتلاف آمریکا، اسراییل، انگلستان، فرانسه، آلمان، ایتالیا، اردن و عربستان بر علیه پاسخ پهپادی و موشکی ایران به تهاجم اسراییل. در همه ی این موارد، کارشناسان نظامی غربی، به شدت کارایی پدافندی پاتریوت ها را زیر سئوال برده اند.

در سال 1987، یک شرکت آمریکایی دیگر به نام لاکهید مارتین نیز توسعه ی سیستم پدافندی خود را اعلام کرد. پدافند ساخت این شرکت که  Terminal High Altitude Air Defense یا بطور مخفف THAAD نام دارد، در سال 1995 آزمایش شده و در سال 1998 به کار گرفته شد. پدافند THAAD که در فارسی، تاد نامیده می شود، به یک سیستم ماهواره ای فروسرخ متصل است. این سیستم ماهواره ای، حرارت موشک مهاجم را تا زمانی که به برد رادار تاد برسد، از فضا رصد میکند. هر پرتابگر تاد دارای هشت موشک است و این موشک ها پس از پرتاب، همزمان توسط ماهواره و رادار زمینی به سمت حرارت انتهای موشک مهاجم هدایت می شوند. برای اهداف دوردست، تاد حتما باید دو موشک پرتاب کند تا احتمال برخورد، وجود داشته باشد؛ اما به هر حال همراه هر سیستم تاد، باید چندین پاتریوت هم شلیک کنند تا هدف را در فواصل نزدیک تر مورد اصابت قرار دهند.

از سال 2009 پدافندهای هوایی تاد در آمریکا، اسراییل، ترکیه، گوام، ژاپن، عمان، عربستان، تایوان، کره جنوبی، هاوایی، رومانی و امارات بکار گرفته شده اند.

پدافند SAM ساخته شده توسط شرکت لاکهید مارتین موسوم به تاد که برای اصابت حتما نیاز به هدایت ماهواره ای دارد.

پدافند تاد در میدان واقعی نبرد برای مقابله با حملات پهپادی و موشکی یمن به عربستان و امارت و همچنین در دفاع از پایگاه های آمریکا در سوریه، اردن و عراق برای مقابله با حملات موشکی و پهپادی محور مقاومت به کار گرفته شده است. پهپادها، کروزها و بالستیک های ایرانی در دو عملیات بی سابقه ی وعده صادق 1 و 2 از فضای تحت کنترل سیستم های متعدد تاد عبور کرده و به آسمان اسراییل رسیدند. همچنین پایگاه های اربیل و عین الاسد نیز به هنگام حمله ی ایران، توسط تاد محافظت می شدند.

سیستم ماهواره ای فروسرخ هدایت کننده ی موشک های زمین به هوای تاد، توسط بویینگ ساخته شده و Boeing infrared sensor (BIRS) نام دارد. درست از زمان انتقال اولین تاد با پرسنل آمریکایی به اسراییل، رسانه های فارسی زبان بیگانه و همراهان داخل ایران آنها به افسانه سرایی پیرامون قدرت این سامانه پرداختند. در روزهای گذشته، آمریکایی ها پرده از مذاکراتی برداشتند که در آن مقرر شده تا دومین سیستم تاد با پرسنل آمریکایی نیز در سرزمین های اشغالی مستقر گردد. سپس شاهد حمله ی هواپیماهای اسراییلی از فاصله ی حداقل 100 کیلومتری مرز به سوی سامانه های پدافندی کشورمان بودیم. بلافاصله پس از این گستاخی بود که خبری در رسانه های دنیا منتشر شد. این خبر در درون ایران بازتاب چندانی نداشت و در هیاهوی رسانه ای و فضای مجازی گم شد. خبر این بود: “یکی از ماهواره های ساخت بویینگ در فضا منفجر شد و آمریکا به دنبال قطغات خرد شده ی آن است”. این ماهواره ی ارتباطی در مالکیت اینتلست بود و وظیفه ی هدایت موشک های سامانه ی پدافندی تاد متعلق به متحدین آمریکا در غرب آسیا را نیز بر غهده داشت. خبر انهدام این ماهواره پس از آزمایش ناموفق خدمه بوئینگ در فضاپیمای استارلاینر منتشر شد. خدمه این فضاپیما همچنان در ایستگاه فضایی بین المللی سرگردان هستند و مدت هاست که منتظر راهی برای بازگشت به زمین هستند. اگرچه این اولین ماهواره ی منفجر شده ی بویینگ نیست؛ اما دلیل این انفجار توسط نیروی فضایی آمریکایی، رخداد یک ناهنجاری در روز شنبه ذکر شده است. البته مقامات آمریکایی بروز انفجار را دو روز بعد، اعلام کردند.

تصویر شماتیک از انفجار ماهواره ی ارتباطی بویینگ که هدایت فروسرخ سامانه پدافندی تاد را بر عهده داشت

با ابن انفجار، اختلال در عملکرد پدافندی سیستم های تاد آمریکا و متحدانش در غرب آسیا، دور از انتظار نیست. اگرچه هر لانچر تاد حداکثر 9 موشک دارد و دلیل واقعی این انفجار هنوز اعلام نشده است؛ اما خدایی که مقرر داشت تا طبس به جهنمی برای دشمنان ملت ایران تبدیل شود، اینک مقرر داشته تا چشمان سامانه های پدافندی تاد در غرب آسیا، بینایی خود را از دست بدهند.