Դոկտոր Կուրոշ Գորջի
Աշխարհում տեղի ունեցող արագ փոփոխությունները պայմանավորված են գերիշխող գլոբալ հեգեմոնի՝ Ամերիկայի բացահայտված բացերով, որոնք մարտահրավեր են նետում չորս տարբեր կենտրոնների: Այս չորս կենտրոններն են Եվրամիությունը, Ռուսաստանը, Չինաստանը և Իրանի գլխավորությամբ իսլամական դիմադրության առանցքը:
Այս պայմաններում Ռուսաստանի նպատակը, ինչպես ասել է Վլադիմիր Պուտինը, Ռուսաստանի և ռուսախոս տարածքների պահպանումն է: Չնայած ներկայումս այս երկիրը չունի գլոբալ հեգեմոն դառնալու անհրաժեշտ պայմաններ, սակայն Ռուսաստանի ավանդական շահերը նրա հարավային սահմաններում անտեսելի են:
Չինաստանի դեպքում էլ մինչ այժմ առաջնահերթությունը միայն տնտեսական է, և այս երկիրը՝ որպես աշխարհի արտադրական գործարան, ձգտում է պահպանել ապրանքների բաշխման և շրջանառության միջազգային ուղիները: Մասնագետների կարծիքով՝ Չինաստանը, ինչպես և Ռուսաստանը, չունի գլոբալ հեգեմոն դառնալու հաղորդակցություն և անհրաժեշտ պայմաններ: Ընդհանուր առմամբ, թվում է, թե Չինաստանի դիպլոմատիան դեռևս պատրաստ չէ գլոբալ հեգեմոնի ճանապարհին առաջ շարժվելուն: Սակայն ներկայումս այն զգալիորեն ավելի մեծ կախվածություն ունի Արևմտյան Ասիայի էներգետիկ ռեսուրսներից, քան Ամերիկան, Ռուսաստանը և Եվրոպան
Այս օրերին Եվրոպայի միությունը պայքարում է տնտեսական խնդիրների դեմ, որոնք հիմնականում պայմանավորված են Ռուսաստանի հետ լարվածությամբ: Մինչ Եվրոպացիներն իրենց կապված էին համարում Ամերիկայի հեգեմոնիային, հանկարծակի բախվեցին ԱՄՆ-ի նրանց ներկայացրած հաշիվներին: Սակայն այս երկրներից շատերի գաղութատիրական անցյալը որոշակիորեն պահպանել է նրանց դիրքերը Արևմտյան Ասիայում:
Արևմտյան Ասիայի անկախությունն ու պատմական գոյությունը մեծապես կախված են Իրանից: Իրանը համարվում է Արևելյան ճակատի առաջնագիծը Արևմուտքի դեմ: Մասնագետները հավատում են, որ եթե Իրանի առաջնագիծը խաթարվի, փլուզման և տրոհման դոմինոն ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կողմից կտեղափոխվի դեպի Պակիստան և Աֆղանստան, իսկ անմիջապես հետո ներքաշվելու է նաև Չինաստանի արևմտյան մասը: Նման պայմաններում Ռուսաստանի կողմից լուրջ գործողությունների հավանականությունը փոքր է, իսկ Հնդկաստանն անկասկած կհամաձայնվի ԱՄՆ-ի հետ:
Մինչ վերականգնվող էներգիայի տարածումը, չինացիները պետք է ուշադրություն դարձնեն Իրանի դերին ֆոսիլային վառելիքի արտադրությունում և տրանսպորտում: Իհարկե, Իրանի անզուգական աշխարհագրական դիրքը՝ որպես աշխարհի միակ միացյալ ցամաքային կամրջի, որը միացնում է հարավը հյուսիսին, մեծ նշանակություն ունի Չինաստանի համար ցամաքային առևտրային ուղիների տեսանկյունից: Նման հարցերն ուժեղացնում են չինացի պաշտոնյաների գիտակցությունը՝ Արևելյան աշխարհի առաջնագիծն ամերիկացի և եվրոպացի անողոք նվաճողների դեմ ամրապնդելու անհրաժեշտության մասին՝ ավելի արագ և ավելի ուժեղ
Այս ամենի մեջ Իրանը ցույց է տվել, որ կարողանում է իր աստվածային ու հումանիստական հաղորդակցությամբ արդյունավետ կապ հաստատել աշխարհի զգալի մասի հետ։ Փորձը ցույց է տալիս, որ այս կապը անկախ է անհատների կրոնից, մշակութային ինքնությունից և նույնիսկ ազգությունից, քանի որ պատմականորեն Իրանի շիա մեծամասնությունը չի սպառնացել հարևանների անկախ ինքնությանը։
Այսպիսով, համատեղ պաշտպանության դաշինքի ստեղծումը այն ժողովուրդների միջև, ովքեր դեռևս պահպանում են հնագույն կապերը ներկայիս քաղաքական Իրանի հետ, կարող է դառնալ այս երկրի դիվանագիտության հիմնական նախաձեռնություններից մեկը։
Սակայն պետք է հիշել, որ Իրանի կառավարությունը ցույց է տվել, որ չի տարբերում բարեկամին թշնամուց՝ ազգային շահերը պաշտպանելու հարցում։ Օրինակ, նախագահ Պեշկիանը, ում գործունեության մեջ ներառված է Բաքու կատարած երկու այցը, մինչ օրս չունի արդյունավետ հարաբերություններ հաստատելու ռազմավարություն՝ Չինաստանի հետ։ Մինչդեռ Չինաստանը բնակչության թվով, տեխնոլոգիաներով, արտադրությամբ, տնտեսությամբ, ռազմական արդյունաբերությամբ, մշակույթով և Իրանի հետ ունեցած պատմական բարեկամությամբ ունի առանձնահատուկ դիրք
Չնայած գենետիկ, պատմական, մշակութային, լեզվական և այլ նմանությունները Իրանում, Հայաստանում, Տաջիկստանում, Պակիստանում, Իրաքում, Ադրբեջանում, Թուրքիայում, Աֆղանստանում, Վրաստանում, Հարավային Ռուսաստանում, Նախիջևանում և Արցախում ապրող ժողովուրդների միջև զգալի են, և այս բոլոր երկրները, ազատվելով արտաքին գաղութարարությունից և արևմտամետ ներքին ուժերից, կարող են արդյունավետ դեր խաղալ Արևմտյան Ասիայի կոլեկտիվ պաշտպանության (Իրանական ՆԱՏՕ-ի) ձևավորման մեջ, սակայն հատուկ տեղ պետք է հատկացնել Իրանին, Հայաստանին, Պակիստանին, Տաջիկստանին և Իրաքին
Քանի որ Իրանում հայ համայնքի ներկայությունը և երկու ժողովուրդների լավ հարաբերությունները, էթնիկ ու լեզվական կապերը Պակիստանի հետ, լեզվական ու պատմական ընդհանուր արմատները Տաջիկստանի հետ և կրոնական համոզմունքների նույնականությունը Իրաքի զգալի մասի բնակչության հետ միավորող գործոններ են, որոնք պետք է հաշվի առնի իրանական դիվանագիտությունը։
Ակնհայտ է, որ այս «Իրանական ՆԱՏՕ-ն» ավելի հզոր կդառնա տարածաշրջանի բոլոր ժողովուրդների ակտիվ և արդյունավետ մասնակցությամբ։ Սակայն թվում է, որ Հայաստանն այստեղ հատուկ դեր ունի
Քանի որ այս երկիրը, բացի ներքին արևմտամետներից, երեք կողմից շրջապատված է ոչ բարեկամական կառավարություններով, և Իրանը նրա ժողովրդի համար «շնչառական ուղի» է։ Ինչպես Իրանը՝ արևելյան աշխարհի պաշտպանության առաջնագիծը Արևմուտքի ագրեսիայի դեմ պահելու համար, անհրաժեշտությամբ կարիք ունի Չինաստանի արագ աջակցության, նույնպես Հայաստանը՝ իրանական քաղաքակրթության պաշտպանության գիծը պահպանելու համար, հրատապ կարիք ունի Իրանի օգնության։
Երկրորդ հերթին պետք է հաշվի առնել Պակիստանը, որի Բրիքս-ին անդամակցությունը և տնտեսական խնդիրների լուծումը կարող են այն դարձնել ավելի արդյունավետ խաղացող նշված դաշինքում։ Իրաքը և Տաջիկստանը ևս հաջորդական տարբերակներ են՝ ամրապնդելու Արևմտյան Ասիայի կոլեկտիվ պաշտպանության այս պակտը։
Վերջում, հույս կա, որ Իրանի կառավարությունը՝ արևմտյան աշխարհի ազնվությունն ու մարդկությունը գրեթե կես դար փորձարկելուց հետո, կդիմի քաղաքական ռեալիզմին և՝ կույր արևմտամետությունից հրաժարվելով, նաև աչք կդարձնի դեպի Արևելք