برای تحلیل انتخابات مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی که بطور همزمان در اسفند 1402 برگزار شدند، باید به اتفاقات قابل تاملی که رخ دادند، توجه ویژه نمود. یکی از اتفاقات عجیب این بود که وزارت کشور در اعلام تعداد افراد واجد شرایط رای دهی، ایرانیان خارج از کشور (که بین 4 الی 7 میلیون نفر تخمین زده می شوند) را هم لحاظ نمود که چون اساسا امکان اخذ رای از این گروه گسترده برای انتخابات مجلس فراهم نیست، میزان مشارکت مردم در اثر همین اشتباه بسیار ساده ی وزارت کشور، بطور کاذب پایین نشان داده شد. البته رسانه های فارسی زبان وابسته به سرویس های جاسوسی سایر کشورها نیز نهایت بهره برداری از همین ارقام اشتباه را بردند.
نکته ی قابل توجه دیگر، غیرجذاب بودن روش های بکارگرفته شده توسط رسانه ملی برای دعوت مردم به مشارکت بود. رسانه ملی هرگز نتوانست دلایل منطقی برای مشارکت را به درستی تبیین کند و عمده ی تلاشهای خود را بر روش های احساسی متمرکز نمود که این هم نتوانست در حد انتظار ظاهر شود.
با وجود تحریم های گسترده ای که مولد بخش قابل توجهی از شرایط نامناسب اقتصادی کشور هستند، بمباران شبانه روزی رسانه های فارسی زبان وابسته به سرویس های جاسوسی و امنیتی کشورهای معاند، نشر پیش بینی های خلاف واقع، عدم وجود تبلیغات اقناع گر، رقابتی نبودن اقدامات رسانه ی ملی، سیاه نمایی های اجتماعی و غیره، مشارکت حدود 41% در کشور ثبت شد که اگر اشتباه وزارت کشور را تصحیح کنیم، میزان مشارکت به 47% می رسد. در مجموع میتوان امیدوار بود تا در صورت اصلاح فرایندهایی که مربوط به عملکرد رسانه ملی و اقدامات اقتصادی دولت می باشد، شاهد بازگشت میزان مشارکت به دوران شکوه گذشته خود باشیم.
بدیهی است که هریک از عوامل فوق، به نحوی بر خروجی رای مردم که بصورت رازی در صندوق ها محفوظ بود، اثر گذاشت. آگاهی از این نحوه ی اثرگذاری، برای مقامات عالیه کشور و کسانی که به دنبال خلق قدرت از طریق صندوق های رای هستند، بسیار اهمیت دارد. از آنجایی که ایرانیان یک جامعه ی تا حد زیادی همبسته بوده و نگرش کم و بیش یکسانی به مسائل دارند، برای استخراج و دسته بندی نحوه ی اثرگذاری عوامل متعدد موثر بر برگه های رای، باید خروجی صندوق های رای در نقاط مختلف کشور مورد بررسی دقیق قرار گیرد که در ادامه گزیده هایی از این بررسی، جمع بندی و ارائه شده است:
- علیرغم استفاده از یک تیم منسجم انتخاباتی، حضور در جلسات سخنرانی متعدد، حمایت قابل توجه اقشار دارای نفوذ و نصب بنرهای حرفه ای، آیت الله صادق آملی لاریجانی رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام در بین پنج نامزد، نفر پنجم شده و از ورود به مجلس خبرگان رهبری باز ماند. آیت الله لاریجانی و تیم انتخاباتی وی، در روزهای استقرار خود در مازندران، تقریبا در همه ی شهرها و بخش های این استان حضور پیدا کرده بودند اما ظاهرا مردم به حضور همیشگی پاسخ مثبت دادند.
- دکتر محمدباقر نوبخت حقیقی، دبیر کل حزب اعتدال و توسعه و دارای سابقه ی چهار دوره نمایندگی مجلس برای مردم رشت که سال ها در دبیرستان های این شهر، به جوانان درس هوش میداد، زمانی که متوجه شد اتفاق مورد نظرش در تهران رخ نمی دهد، حوزه ی انتخابیه خود را به رشت تغییر داد تا با حمایت مستقیم دکتر علی لاریجانی وارد رقابت های انتخاباتی شود؛ اما غافل از اینکه مردم رشت، دیگر با نگاه جغرافیایی رای نمی دهند. دکتر نوبخت ناکام بزرگ استان گیلان بود. او از تهران به رشت رفته بود تا از رشت، بلیط بازگشت به تهران بگیرد اما علیرغم نام بزرگ، مردم به وی رای ندادند.
- مهندس محمدرضا باهنر که هفت دوره نمایندگی مجلس و دبیرکلی جامعه اسلامی مهندسین را در کارنامه ی خود دارد، همانند دکتر نوبخت، زمانی که متوجه شد اتفاق مورد نظرش در تهران رخ نمی دهد، حوزه ی انتخابیه خود را تغییر داد. وی پس از 16 سال، به کرمان بازگشت تا پس از سالها مجددا با رای مردم کرمان، به تهران و بهارستان بازگردد. باهنر که در سپهر سیاسی ایران به شخصیتی معروف است که به سختی با دیگران همسو می شود، ارتباط نزدیک خود با دکتر علی لاریجانی را در تمام این سالها حفظ کرده و اینبار نیز از حمایت وی برخوردار بود؛ اما انتخاب مردم کرمان، رنگ و بویی دیگر داشت. اگرچه باهنر پیش از این گفته بود که “فقط عزراییل میتواند بعضی ها را از میزشان جدا کند” اما این انتخابات نشان داد که عدم شناخت صحیح از مردم نیز می تواند منجر به جدایی بعضی ها از میزشان شود.
- دکتر علی مطهری که بسیار دیرتر از هم سالان خود، ورود به بهارستان را تجربه کرده بود دارای سابقه ی سه دوره نمایندگی مجلس از تهران بوده و همانند نوبخت و باهنر، ارتباط نزدیکی با علی لاریجانی دارد. وی که از حوزه ی تهران نامزد شده بود، برای چندمین بار با نام “صدای ملت” به صدور بیانیه و اعلام لیست پرداخت و تلاش کرد تا با کمک حسن روحانی به جمع آوری رای اعتراضی بپردازد. لیست “صدای ملت” به طرز بسیار وسیعی در سطح شهر تهران توزیع گردید. این اقدام در حالی صورت پذیرفت که فشار سنگین تندروهای جریان اصلاحات برای رأیندادن، در کنار وضعیت ویژه “صدای ملت” و صد البته دلسردی پایگاه اجتماعی اصلاحات از جریان مدعی اصلاحطلبی، تکلیف این فهرست را تا حد زیادی از ابتدا مشخص کرده و معلوم بود که فهرست مطهری و شخص وی، شانس چندانی برای ورود به بهارستان ندارد. اگرچه علی مطهری دارای مواضع سیاسی نزدیک به اصلاح طلبان و مواضع فرهنگی نزدیک به اصولگرایان است اما به هر حال شجاعت وی در ارائه ی لیست، مشهود می باشد.
واقعیت این است که برخی پیش بینی میکردند که منتقدان دولت و مجلس فعلی، به افرادی مثل نوبخت، باهنر و مطهری رای بدهند اما این اتفاق نیفتاد که دلیل آن را در انتها بررسی خواهیم کرد.
- یکی دیگر از کسانی که مورد حمایت مستقیم علی لاریجانی قرار گرفت، غلامرضا تاجگردون است. مرد ثروتمندی که به خوبی می تواند رسانه های محلی و بومی را به نفع خود به کار بگیرد. وی که از منتقدان رییس جمهور مستقر است و از حوزه ی گچساران نامزد مجلس شد، سه دوره پیروزی در انتخابات مجلس شورای اسلامی را در کارنامه ی خود دارد؛ اگرچه به دلیل عدم تایید اعتبارنامه، فقط در مجلس های نهم و دهم حضور داشت. مقامات دولتی در استان کهگیلویه و بویراحمد بعضا در مخالفت با تاجگردون، مواضعی نیز داشتند اما نتیجه آرای مردم که متاثر از دوقطبی ایجاد شده و رسانه های محلی بود، نشان داد که در گچساران، مردم رای غیر سیاسی داده و توجه به رسانه های جریان اصلی فارسی زبان نیز اولویت اول آن ها نیست.
- رای تاریخی آذربایجان شرقی به آیتالله دکتر سیدمحمد علی آلهاشم امام جمعه تبریز که به مردم داری و داشتن روی خوش با شهروندان معروف است، نشان داد که حتی در شهرهای بزرگ نیز، مردم به تعامل مسئولین با گروه ها و طبقات مختلف بیشتر از نظرات برخی از رسانه ها اهمیت می دهند. در واقع رقابت سه سویه ی موجود بین رسانه های بومی، حضور میدانی مسئولین و نقش رسانه های بیگانه (و وابستگان داخلی آنها) تعیین کننده ی سبد رای بی نظیر آیت الله آل هاشم و همچنین مسئول کاهش رای سید ابراهیم رییسی به عنوان نامزد مجلس خبرگان رهبری در خراسان جنوبی شناخته می شود.
- دکتر محمد رشیدی نماینده ی مردم کرمانشاه در مجلس یازدهم با افزایش رای حدود 5 درصدی وارد مجلس دوازدهم شد. اگرچه میزان مشارکت استان کرمانشاه از میانگین مشارکت کشوری کمتر بود اما حضور میدانی، رویکرد جهادی، مردمی بودن، پیگیری های مستمر و نقش محمد رشیدی در پروژه های عمرانی کلان شهر کرمانشاه، منجر به کم اثر شدن تلاش برخی رسانه ها برای تخریب وی از جمله به دلیل نزدیکی با محمدباقر قالیباف و افزایش رای رشیدی و کسب جواز حضور مجدد وی در بهارستان شد.
- محمدسعید احدیان چهره ای بسیار رسانه ای است که به نوعی می توان وی را یکی از معدود سیاست ورزانی دانست که بطور حرفه ای دستی بر آتش کار رسانه ای دارد و به همراه یکی از نزدیکان خود، مرتضی کامل نواب نامزد مجلس دوازدهم شد. اگرچه از سال ها قبل، فضاسازی رسانه ای مناسبی پیرامون احدیان و نواب وجود داشت اما این فعالیت رسانه ای، به همراه حضور در لیست شانا، فعالیت جدی حزبی و همسویی دائم با رییس قوه مقننه نیز نتوانست افکار عمومی تهرانی ها را با احدیان و نواب همسو سازد. اتفاق قابل پیش بینی برای دکتر محسن پیرهادی، مجتبی توانگر، ابوالفضل عمویی و جلیل محبی را صرفنظر از مسئله ی لیست مشترک شانا و پایداری، میتوان از همین منظر ارزیابی کرد؛ یعنی برایند اثر رسانه های خارجی و داخلی بر میزان مشارکت، میزان حضور میدانی و مردم داری نامزد مورد نظر، فعالیت حزبی، اختلافات فردی یا همسویی با مقامات بالای کشور منجر به خروجی فعلی برای این نامزدهای مجلس شد.
- در زاهدان، اما شرایط به گونه ای شبیه به کرمانشاه رقم خورد. دکتر فداحسین مالکی و دکتر حسینعلی شهریاری توانستند اعتماد مردم را مجددا جلب کنند. فداحسین مالکی که در جوانی تحصیل در دکترای رشته داروسازی را برای خدمت به مردم رها کرد، در تمامی مسئولیت های متعددی که بر عهده داشت، کار جهادی و مردم داری را سرلوحه خود داشت. مردم زابل، که زادگاه مالکی می باشد و مردم زاهدان، خاطرات بسیار خوبی از حضور همیشگی وی در خوشی ها و ناخوشی های خود دارند. فعالیت بسیار ساده ی رسانه ای ستاد فداحسین مالکی، در شرایطی که مشارکت استان سیستان و بلوچستان به دلیل درگیری در یک بلای طبیعی، کاهش یافت، منجر به خلوت شدن ستاد انتخاباتی وی نشد. مردم زاهدان نشان دادند که قدردان حضور میدانی، اخلاق مداری و اقدامات جهادی نمایندگان بوده و در زمان قانونی تبلیغات، فداحسین مالکی همه جا با خیل طرفداران خود، همراهی می شد. حسینعلی شهریاری نیز که سابقه ی پنج دوره متوالی حضور در مجلس را دارد، توانست برای ششمین بار با رای مردم وارد مجلس شود. دکتر شهریاری سمبل مردم داری و کار جهادی است. طبقات محروم کشور، سابقه ی درمان رایگان توسط این چشم پزشک چیره دست را فراموش نخواهند کرد. دکتر حسینعلی شهریاری بی شک یکی از موفق ترین نمایندگان مجلس طول تاریخ ایران است که راز موفقیتش را باید در حضور میدانی بین مردم جستجو کرد؛ البته این حضور هرگز منجر به کمرنگ شدن نقش وی در بررسی و حل مسایل کلان کشور نشد. حسینعلی شهریاری و فداحسین مالکی الگوی مناسبی برای سیاست ورزان و سیاست مداران جوانی هستند که باید مرز مردم داری واقعی را از پوپولیسم و پروپاگاندا به درستی بازشناسند.
- در تبریز، دکتر مسعود پزشکیان، زاده ی مهاباد آذربایجان غربی که به کردی سخن می گوید ولی همواره دارای حواشی پان ترکیستی نیز هست، برای پنجمین بار به انتخاب مردم مرکز آذربایجان شرقی وارد مجلس شد. این سیاستمدار اصلاح طلب، در رویکردی برخلاف رویکرد عموم اصلاح طلبان، با مردم داری و رفتار جهادی توانست جای خود را در سبد رای مردم حفظ کند. روحیات خاص مسعود پزشکیان منجر به این می شود که وی فاقد یک شبکه از سیاسیون حامی باشد؛ اما مردم به دلایل مختلف در تضاد کامل با انسجام صورت گرفته توسط اصولگرایان بر علیه پزشکیان، به او اقبال نشان دادند. عدم نیاز مالی و اشتهار دکتر پزشکیان به پاکدستی، منجر به این شده است که حتی اصولگرایان سنتی و بازاریان نیز به او گرایش داشته باشند. مسعود پزشکیان به عنوان یک پزشک جراح و هیات علمی، دارای مهارت های خاص ارتباطی است و این موضوع، مردم را مجذوب این سیاستمدار اصلاح طلب می کند. روحیه نقدگرایانه ی مردم ایران و علاقه ی توده ها به فردی که با شجاعت مقابل صاحبان قدرت بایستد، منجر به این شده است که نقدهای صریح دکتر مسعود پزشکیان که با موضع گیری های غیر حکومتی همراه است، مورد خوشایند مردم قرار گیرد. رویکرد مردم دارانه ی پزشکیان، بسیار شبیه به رویکرد مردم دارانه ی دکترفداحسین مالکی و دکتر حسینعلی شهریاری نمایندگان زاهدان می باشد و نکته ی بسیار جالب این است که دو نماینده ی زاهدان، هردو متولد زابل هستند و مسعود پزشکیان نیز دوره ای از جوانی خود را در زابل سپری کرده است.
- در استان مرکزی، وضعیت دانشگاههای علوم پزشکی استان و بیمارستان ها، در میزان مشارکت نقش بسیار پررنگی داشت. در شعارهای منتخبان، عموما شاهد اظهارنظرهایی پیرامون وضعیت دارو، درمان، بهداشت، پزشکی قانونی و سایر مسائل مربوط به علوم پزشکی های اراک و ساوه بودیم. نباید فراموش کرد که بیشترین تمرکز کارخانه ها و شرکت های داروسازی کشور نیز در همین استان قرار دارد. بخشی از رای دهندگان برای ایجاد تغییر در مدیریت این دانشگاه های علوم پزشکی پای صندوق های رای رفتند. دکتر سید محمد جمالیان که سابقه ی ریاست بر دانشگاه علوم پزشکی اراک را در کارنامه ی خود دارد و حجت الاسلام محمد سبزی که شایعاتی در خصوص حمایت های وی از رییس فعلی دانشکده علوم پزشکی ساوه رواج دارد، به ترتیب از مردم اراک و ساوه، جواز ورود به مجلس را گرفتند. لازم به ذکر است که حجت الاسلام سبزی در اولین اظهار نظر خود پس از انتخابات نیز به موضوع علوم پزشکی پرداخت.
- در مازندران، مدیرانی باتجربه همانند مهدی سعادتی بیشه سری و منصورعلی زارعی کیاپی در حالی از ورود به مجلس جا ماندند که اگرچه شاید نتوان در اعلام حمایت ها از اشتباه محاسباتی جریان های اصولگرا، صرفنظر کرد اما شایعاتی دهان به دهان می چرخید مبنی بر اینکه مثلا در شهرستان بابل، مقامات متوجه تمایل برخی از عوامل اجرایی به یکی از نامزدهای مجلس نشده بودند و این افراد به نفع یک نامزد اصلاح طلب وارد عمل شدند. این شایعات با زمزمه های پیرامون ابطال چند صندوق رای بابل توسط شورای نگهبان، و اثر احتمالی که می تواند بر تعداد آرای مهدی سعادتی بیشه سری و دکتر احمد فاطمی داشته باشد، اندکی تقویت شد. احمد فاطمی که سابقه فعالیت در ستاد حسن روحانی رییس جمهور اصلاح طلب پیشین را دارد، به سبک عموم اصلاح طلبان، با حجم بسیار انبوهی از عکس های بنرهای رنگی، سطح خیابان های شهرها و روستاهای بابل، امیرکلا، بندپی شرقی، بندپی غربی، بابلکنار، گتاب و زرگرشهر را فتح کرد. بین مردم جملاتی به طنز رد و بدل میشد که “ستاد فاطمی، تعداد تیربرق های هر خیابان و جاده ای را از خود اداره برق هم بهتر می داند”. در چنین شرایطی، منتخب اول شهرستان بابل، دکتر حسن حسن نتاج صلحدار است که به مردم داری و حضور میدانی برای پیگیری امورات مردم مشهور است. مردم شهرها و روستاهای این حوزه ی انتخابیه، خاطرات خوبی از حضور حسن نتاج در عرصه های مختلف دارند و به همین دلیل وی را با رای تقریبا دوبرابر منتخب دوم خود راهی مجلس کردند. ستاد حسن نتاج از فعالیت رسانه ای و بنیه ی مالی خوبی نیز برخوردار نبود اما مردم بابل، به عملکرد جهادی و حضور میدانی رای بیشتری دادند؛ حتی وقتی شایعه شد که یکی از مقامات استانی، با استفاده ی ناصحیح از جایگاه خود، سخنرانی یکی از چهره های جریان انقلاب را در این شهرستان، مجبور به لغو نمود.
- در حوزه ی انتخابیه ی بابلسر و فریدونکنار، شایعاتی از قبیل حمایت یکی از اعضای هیات اجرایی انتخابات از یک نامزد مجلس و یا شایعه ی حضور علنی پرسنل فرمانداری در ستاد همین نامزد، نتوانست مانع رای چشمگیر 65% مردم به دکتر علی اصغر باقرزاده گردد. مردم در حالی چنین جشنواره ای از رای را به راه انداختند که شایعه ی تضاد برخی مقامات مسئول استانی با نمایندگان قوی مجلس نیز بین خواص شنیده شد. مردم این حوزه، همانند مردم زاهدان، کرمانشاه و تبریز، نماینده ای مردمی و دارای عملکرد جهادی را به مجلس فرستادند که در همه ی عرصه ها در کنار مردم حضور داشت. علی اصغر باقرزاده، پزشک متخصصی که به پاکدستی معروف است و پیش از این سابقه ی نمایندگی مجلس یازدهم را نیز دارد، بیش از هرکسی، عملکردی شبیه به حسینعلی شهریاری، فداحسین مالکی و محمد رشیدی، در حوزه ی انتخابیه ی خود را داشت و در حالیکه بسیاری از رسانه ها بر علیه وی بسیج شده بودند، مردم بابلسر و فریدونکنار، در همه ی عرصه های شاد و ناشاد، وی را شریک شادی و غم خود دیدند.
- در حوزه ی انتخابی تنکابن و رامسر نیز مردم به دکتر سید شمس الدین حسینی، زاده ی اصفهان، به میزان کم نظیر 64% رای دادند. مردم این حوزه نیز همانند مردم رشت، نشان دادند که رای جغرافیایی نمی دهند بلکه به کارامدی و حضور میدانی رای می دهند. شمس الدین حسینی که در زمینه ی اقتصاد صاحب نظر است، دارای سابقه ی حضور در مجلس یازدهم نیز می باشد و توانست از طریق مردم داری و پاکدستی و برخلاف جریان رسانه ای، رای مردم را به دست آورد.
- در مشهد، جواد کریمی قدوسی که سابقه چهار دوره نمایندگی مجلس و نزدیکی به جریان پایداری دارد، موفق به حضور در مجلس نشد؛ این در حالی است که در تهران، نامزدهای نزدیک به پایداری، در همان دور اول به مجلس راه یافتند. حاشیه سازی های رسانه ای پیرامون کریمی قدوسی و زیر سئوال بردن اظهار نظرات وی، در این زمینه، بی تاثیر نبوده است. اما در تهران، بجز دکتر محمدباقر قالیباف و دکتر منوچهر متکی که هر دو دارای جایگاه سیاسی و پایگاه اجتماعی قابل توجه هستند، مابقی راه یافتگان به بهارستان دوازدهم، در لیست های متعدد حضور داشته اند. این نشان می دهد که هنوز نباید از تاثیر لیست ها در تهران غافل شد.
- در حالیکه استان کردستان، مشارکت پایینی را در انتخابات از خود نشان داد، در حوزه انتخابی سنندج، دیواندره و کامیاران، دکتر سالار مرادی و دکتر محسن فتحی که هر دو سابقه ی یک دوره نمایندگی مجلس را داشته و دارای گرایش های نزدیک به اصلاح طلبان هستند، موفق به ورود به مجلس شدند. تبلیغات رسانه ها به منظور کاهش مشارکت، مانع رای دادن به دو نامزد دارای گرایش های اصلاح طلبانه در مرکز این استان نگردید. این در حالی است که هرچقدر میزان مشارکت در یک استان کاهش یافت، معمولا به همان نسبت، نامزدهای دارای تفکر اصلاح طلبی برای کسب رای با مشکل بیشتری مواجه شدند.
از 31 استان کشور، تنها 7 استان، مشارکتی کمتر و با فاصله ی معنادار از میزان میانگین مشارکت کشوری را ثبت کردند. این هفت استان نیز به دو دسته ی استان های برخوردار یا نزدیک به تهران و استان های محروم تقسیم می شوند. می توان استان های تهران، البرز، قزوین، اصفهان و مرکزی را جزو استان هایی دانست که در مقایسه با سایر استان ها، سهم بیشتری از بودجه ی کشور را به خود اختصاص می دهند. همچنین استان های کرمانشاه و کردستان نیز جزو استان های محروم دارای مشارکت پایین هستند. البته می توان پایین بودن مشارکت در این دو استان کرد زبان را به انعکاس رسانه ای حوادث سال گذشته ی کشور نیز ربط داد.
به عنوان نتیجه گیری نهایی می توان گفت که اصلاح طلبان از رسانه های وابسته به سرویس های جاسوسی بیگانه که تبلیغ تحریم انتخابات می کردند، ضربه خوردند. این در حالی است که اینبار سران اصلاحات که معمولا با شعار تحریم، وارد انتخابات می شدند تا به نوعی با مظلوم نمایی، از حاکمیت و مردم امتیاز بگیرند، حتی در لحظات آخر نیز نتوانستند به تصمیم واحدی برسند و سیاه نمایی و پروپاگاندای منفی، ضربه ی سنگینی به لیست اصلاحات زد.
رقابت های داخلی جریان دولت و عدم دانش سیاسی کافی حوزه های سیاسی برخی از استان ها، اشکال تراشی در سخنرانی برخی از چهره های انقلابی و اتفاقاتی از این دست، به مشارکت جریان خاکستری و حتی انقلابی، ضربه زد و حتی جریان دولت و اصولگرایان به قدری درگیر مسایل دیگر بودند که حتی از تبیین فرمایش مقام معظم رهبری مبنی بر اینکه رای دهندگان به اندازه ی ظرفیت و تعداد نمایندگان هر حوزه ی انتخابی رای بدهند، نیز غفلت کردند. قطعا اگر بجای رقابت های درون گروهی، به همین یک فرمایش ایشان عمل میشد، طوری که رای دهندگان از “تک رای دادن” اجتناب می کردند، مجلسی قوی تر و انقلابی تر تشکیل می شد.
شاید بتوان کسانی که در انتخابات شرکت نکردند را تحت تاثیر رسانه های بیگانه و همصداهای داخلی آن ها دانست اما بررسی آرای سراسر کشور نشان داد که رای دهندگان، بیش از رسانه ها به آن چیزی اعتقاد و اعتماد دارند که به چشمان خویش می بینند. به همین دلیل، عموما نامزدهای مردمی، عملگرا و دارای روحیه ی جهادی موفق به اخذ رای چشمگیر از مردم شدند.
با توجه به این که کمتر از یک و نیم سال دیگر تا انتخابات ریاست جمهوری باقی مانده است، امید است که دولت مستقر با درس گرفتن از راز آشکار شده از درون قلب صندوق های رای، از فرصت اندک در اختیار، بهره برده و هرچه سریعتر به اصلاح امور بپردازد. افزایش مشارکت موثر مردم می تواند نشانه ای قطعی از توفیق دولت در دستیابی به این هدف باشد.