پس از اینکه پیشرفت صنعت کشتی سازی به بشر این امکان را داد تا به سفرهای دریایی طولانی بپردازد، قدرت های نوظهور مثل اسپانیا و پرتغال به استعمار تمدن های قدیمی و سرزمین های تازه اکتشاف شده پرداختند. طبیعی است که هدف از این استعمار، تامین منافع اقتصادی بود. سود سرشاری که از این طریق نصیب کشورهای اسپانیا و پرتغال می شد، سایر دولت ها را نیز به این فکر انداخت تا روش مشابهی را در پیش بگیرند.
شرح عکس: واسکودوگاما (1469-1524)، کاشف پرتغالی راه دریایی از اروپا به هند که با
کشتار شدید و اقدامات بی رحمانه، ترس از پرتغالی ها را در دل مردم غرب و جنوب آسیا ایجاد کرد.
تهدید های زمینی و نبردهای دریایی، دو کشور استعمارگر فوق را به این فکر انداخت تا از روش های گوناگون به نثبیت موقعیت خود بپردازند. یکی از این روش ها، ترویج پول ملی خودشان به عنوان ابزاری برای داد و ستد بین حکومت ها و اقوام بومی با هم و با استعمارگران بود.
در منطقه ی غرب آسیا، واحد پول ریال که نوعی پول خرد نقره ی رایج در دو کشور اسپانیا و پرتغال بود، یادگاری از همان دوران است که علاوه بر برخی از کشورهای منطقه، متاسفانه هنوز در کشور ما نیز با همین نام رواج دارد. لازم به یادآوری است که ریال، فارسی شده ی کلمه ی رئال اسپانیایی به معنی “شاهی” است و ظاهرا در ایران نیز ابتدا بر روی نقره ضرب می شده است.
شرح عکس: سکه ی ریال (شاهی) اسپانیا ضرب شده در سال 1474 میلادی
این ترویج پول ملی استعمارگران، علاوه بر منطقه ی خلیج فارس در سایر کشورهای جهان نیز مرسوم بود. به باور صاحب نظران، پرتغال اولین امپراتوری استعماری جهان است که به دلیل دستیابی به تکنولوژی ساخت کشتی های بزرگ بادبانی، توانست یک امپراتوری فرا قاره ای را بنیان نهد. پرتغالیها اولین استعمارگرانی بودند که از اروپای غربی به خلیج فارس وارد شدند.
آلبو کرک دریانورد پرتغالی در سال ۱۵۰۷ میلادی، جزیره هرمز را اشغال نمود. ظاهر امر این است که از سال ۱۵۰۷ تا ۱۶۲۲ پرتغالیها در خلیج فارس فقط به تجارت فکر می کردند اما در واقع آن ها در حال محکم کردن جای پای خود بودند و بهتدریج، بر جمعیت و حوزه کاری خود افزودند و حتی در خلیج فارس استحکامات نظامی نیز ایجاد کردند و بدنبال آن مسیونرهای کاتولیک هم روانه ی خلیج فارس شدند. به بیان دیگر، آغاز ورود استعماگران به بهانه ی تجارت شکل گرفت و سپس با اتکا به قدرت نظامی، به تغییر بافت جمعیتی و دستکاری ساختارهای قدرت منطقه پرداختند. تلاش برای نابودی تولیدات بومی منطقه از طریق اشباع بازارها از کالاهای ارزان صادراتی و ایجاد الگوهای جدید مصرف با ترغیب طبقات حاکم به مصرف کالاهای وارداتی تشدید شد. کار استعمار گران برای هرچه بیشتر عقیم کردن حرکت های مقاومتی، شامل اقداماتی می شد که از جنبه های فرهنگی و مذهبی مستعمرات را هرچه بیشتر شبیه استعمارگران نماید. بدیهی است که این شباهت ها فقط شامل جنبه های ظاهری زندگی بومیان مستعمره نشین شده و در بطن ماجرا، همواره یک نژادپرستی تمام عیار نهفته بود.
شرح عکس: آلفونسو دآلبو کرکی(1453-1515)، افسر نیروی دریایی پرتغال که تمامی راه های آبی دریایی به
اقیانوس اطلس، اقیانوس آرام، دریای سرخ و خلیج فارس را تحت سلطه پرتغال در آورد تا تجارت جهانی را انحصاری کند.
جنبه ی نظامی اقدامات دو کشور اسپانیا و پرتغال نیز بسیار شبیه هم بود. در تمامی موارد، یک اقلیت استعمارگر که نقش فرماندهان نظامی و فنی را بر عهده داشتند، با کمک سپاهیان بومی یکی از مستعمرات به سرزمین یکی دیگر از مستعمرات حمله ور شده و آنرا به زیر سلطه می کشیدند. در نهایت در سال 1622 میلادی، ایران با کمک انگلیس، موفق به شکست قوی ترین ارتش آن روز جهان یعنی پرتغال شده و نیروهای آنها را تا کنیا به عقب راند. با این شکست بود که قویترین امپراتوری قرن شانزدهم جهان یعنی پرتغال، به تاریخ پیوست اما استعمار همچنان وجود داشت و فقط زبان خود را به انگلیسی تغییر داد.
شرح عکس: قلعه ی استعمارگران پرتغالی در قشم که
به منظور کنترل بر حفظ انحصار تجارت جهانی برای پرتغال، به کار می رفت.
بطورکلی اخراج پرتغالی ها و اسپانیایی ها از غرب آسیا، علاوه بر اینکه به نفع ایرانی ها بود، برای انگلیسی ها نیز فواید زیادی داشت. اگرچه ایرانی ها توانسنتند خود را از چنگال استعمار قرن شانزدهم نجات دهند اما انگلیسی ها نیز موفق شدند تا از طریق کمپانی هند شرقی انگلیس، برنده ی رقابت بازرگانی با پادشاهی اسپانیا-پرتغال شده و کفه ی تجارت جهانی به سوی این کشور سنگین تر شد و جهان آماده میشد تا استعمارگر جدیدی را بعنوان هژمون غالب بین المللی پذیرا گردد.
این مقاله ی تحلیلی ادامه دارد.