این روزها صحبت از درگیری بین ایران و پاکستان بسیار به گوش می رسد. قبل از هرگونه امکان سنجی، یادآوری چند نکته ضروری است.
پیش از این هم بارها ایران بر اساس بند 51 منشور ملل متحد، بر علیه تروریست ها در درون خاک پاکستان عملیات انجام داده اما این موضوع حتی رسانه ای هم نشد. دلیل رسانه ای نشدن آن حملات هم این چهار علت بوده که مرزهای غربی پاکستان (مرز این کشور با ایران) از درجه ی اهمیت امنیتی نسبتا پایین تری برای این کشور برخوردار است، هماهنگی پیش از انجام آن عملیات ها بین دو کشور انجام شده، دولت مرکزی پاکستان بر ایالات های غربی خود که هم مرز با ایران هستند، کنترل چندانی ندارد و به دلیل قاچاق کالا و سوخت بسیار ارزان از ایران به پاکستان، هرگونه حضور گسترده نظامی در مرز دو کشور، آسیب چشمگیری به اقتصاد پاکستان وارد می کند. بنابراین پاکستان تلاش می کند تا حد ممکن با ایران وارد تنش نگردد.
در خصوص اهمیت مرزهای پاکستان باید دانست که در مرز شرقی، این کشور با هند همسایه است. یکی از بالاترین سطح های تنش مرزی دنیا، اینجاست. پاکستانی ها چندین مرتبه از هندی ها شکست نظامی خورده اند و بنابراین تجمع نیروهای نظامی متعارف سنگینی در این ناحیه دارند. در مرز شمالی نیز پاکستان با گروه های افغانستانی درگیر است. این مرز چنان مبهم و آشفته است که پاکستانی ها نمی توانند حتی لحظه ای در آنجا غفلت کنند. در مرز غربی اما، ایران همسایه ی این کشور است. کشوری که هیچگونه رفتار تهاجمی و زیاده خواهانه نسبت به پاکستان نشان نداده است و صد البته اقتصاد ضعیف پاکستان تا حد بسیار زیادی به قاچاق سوخت و کالای ارزان از ایران وابسته است.
این که برخی از رسانه ها ادعا می کنند که در این ماجرا ایران به دنبال نمایش اقتدار بود، صحیح نیست زیرا نمایش اقتدار نیاز به یک پیوست رسانه ای مناسب و اطمینان از عدم پاسخ طرف مقابل دارد. بدیهی است که در آستانه ی انتخابات مهم پاکستان، رسانه ای نمودن حمله ی ایران به تروریست ها در خاک این کشور، منجر به یک مطالبه ی عمومی و پاسخ از سوی پاکستان می شود. این بار شاهد بودیم که پیش از هرگونه اظهار نظر رسمی دو کشور در خصوص حمله ی ایران به مخفیگاه تروریست ها در غرب پاکستان، یک رسانه موضوع را مطرح کرده و سایر رسانه ها نیز با بازنشر آن منجر به حیثیتی شدن شرایط برای پاکستانی ها می شوند. اظهار نظر رسمی نیز پس از آن صورت می گیرد. در ادامه هندی ها به تحقیر پاکستانی ها در فضای رسانه پرداخته و گروه های تحت نفوذ آمریکا نیز ماجرا را به کف خیابان های پاکستان کشاندند. نزدیکی انتخابات در این کشور، نیز مزید بر علت شده و دولت نزدیک به آمریکا را وادار به نمایش اقتدار می کند تا افکار عمومی را کنترل نماید. در اینجا لازم به تاکید است که پاکستان یا همان کشور کودتاها، بیش از اینکه تحت کنترل دولت باشد، توسط ارتش و سازمان اطلاعات این کشور یا همان ISI کنترل می شود. این کنترل تا حدی است که رییس سازمان اطلاعات این کشور را امپراتور پنهان پاکستان می نامند. در نتیجه دور از ذهن نیست که متناسب با شرایط، ایران برای عملیات های مقابله با تروریست ها در خاک پاکستان، گاهی بجای دولت با ارتش و یا سازمان اطلاعات این کشور هماهنگ کند. نباید فراموش کرد که اعتراضات پی در پی ایران به عدم توجه دولت پاکستان به فعالیت های تروریست های ضد یکپارچگی ایران، در نقظه ی اوج خود منجر به حضور سریع مقامات دولتی و نظامی پاکستان در تهران گردید. این حضور به دنبال تهدید شدید نظامی ایران مبنی بر حق عملیات بر علیه تروریست ها در خاک پاکستان صورت گرفت و بسیاری از تحلیل گران، از عکس العمل پاکستانی ها به عنوان تاییدی بر اقتدار نظامی ایران یاد کردند و قطعا چنین گفتگوهایی بدون توافق در مورد نحوه انجام عملیات بر علیه تروریست ها در خاک طرف مقابل، بی معنی خواهد بود. این توافقات نانوشته ناشی از اعترافات پاکستانی ها به نداشتن کنترل بر ایالت های غربی خود نیز مبنای عملکرد ایران بود. دلیل این مدعا هم عدم فعال شدن سیستم پدافند کشور پاکستان بود. نباید فراموش کرد همانطور که ایرانی ها خود را برای جنگ با آمریکا آماده کرده اند، پاکستانی ها هم خود را برای جنگ با دشمن دیرینه ی خود یعنی هند آماده کرده اند و هندی ها سطح آمادگی نظامی خود را برای جنگ با چین، تنظیم میکنند. بعد از اینکه چین به عنوان بزرگترین تهدید امنیتی برای هند، سلاح اتمی خود را با کمک شوروی آزمایش کرد، هند نیز مبادرت به ساخت کلاهک اتمی خود نمود. این امر منجر به این شد که پاکستان هم به دلیل احساس خطر همیشگی از هند، با کمک چین زرادخانه ی هسته ای خود را راه اندازی کند. مشابه همین اتفاق در مورد سیستم های پدافند هم رخ داده است. هردو کشور هند و پاکستان دارای نیروی هوایی متشکل از هر دو نوع پرنده های شرقی و غربی هستند و سیستم پدافند آن ها نیز متناسب با این موضوع، از سطح توان قابل توجهی برخوردار است. کما اینکه در دوران اشغال افغانستان توسط شوروی، حداقل پنج مرتبه، هواپیماهای شوروی که به اشتباه وارد حریم هوایی پاکستان شدند، توسط این کشور مورد اصابت قرار گرفته و سرنگون شدند. این که در حملات گذشته ی پهپادی و موشکی ایران به مقر تروریست ها درون خاک پاکستان، این سیستم پدافند فعال نشده و حتی هشداری هم نداده است، صرفا به دلیل هماهنگی بین دو کشور پیش از اقدامات نظامی بوده است.
این که گفته می شود ارتش متعارف پاکستان خود را برای مقابله با هند آماده کرده یعنی آن را باید ارتشی قوی به حساب آورد. عمده تجمع این ارتش در مرزهای شرقی و شمالی این کشور در مجاورت مرزهای طولانی با هند و افغانستان است. نفوذ سنتی انگلستان در پاکستان از زمان کمپانی هند شرقی به جا ماندده و زمانی که انگلیسی ها بلوچستان را از ایران جدا کرده و به کمپانی هند شرقی دادند، این نفوذ در بلوچستان هم گسترده شد. با استقلال هند از استعمار انگلیس و جدا شدن پاکستان و بنگلادش از هند، اگرچه ایران اولین کشوری بود که پاکستان را به رسمیت شناخت، اما نفوذ سنتی انگلیس در پاکستان همچنان باقی ماند؛ تا زمانی که آمریکا رفته رفته جای انگلیس را در هند و پاکستان پر کرد. انگلیس در همان زمان بذر اختلاف و آشوب را برای سال ها در منطقه ی بلوچستان کاشت. با این حال، در تمام سال های پس از استقلال پاکستان، ایران با این کشور روابط بسیار خوب و حسنه ای داشت و حتی در جنگ بین هند و پاکستان، ایران علنا به پاکستان کمک نظامی کرد. به دلایل مختلف، هند به راحتی همسوی با سیاست های آمریکا در منطقه بر علیه منافع چین عمل کرده و حتی علاقمند به تشدید تنش بین پاکستان و ایران هم می باشد. حمایت علنی دولت هند از اقدام ایران نیز در همین راستا ارزیابی می شود. اگر نگاهی به رسانه های غربی انداخته شود، به وضوح مشغول تحریک طرفین و افکار عمومی به منظور مطالبه ی تشدید تنش هستند. یرخی گروه های سیاسی داخل ایران هم که سابقه ی مطالبه ی حمله ی نظامی به افغانستان و جمهوری آذربایجان را در کارنامه ی خود دارند، این روزها مشغول تحریک فضای عمومی و تحقیر توان نظامی کشورمان هستند. ایران هم در این چهل و اندی سال نشان داده که بسیار حساب شده با همسایگان خود رفتار میکند. شاید ما رقابت های جدی در زمینه نفوذ در افغانستان یا راه تجاری جنوب-شمال با پاکستان داشته باشیم اما اگر نگاهی به بیانیه های دولت و مقامات پاکستان شود بیش از هرچیز عبارات “برادر”، “دوست” و “متحد” چشم را نوازش می دهد. در سوی ایران نیز مسئله به همین صورت است. بنابراین به نظر نمی رسد که دو کشور دوست ایران و پاکستان علاقمند به افزایش سطح تنش به بیش از میزان فعلی باشند و به احتمال زیاد باید شاهد حل موضوع از طریق گفتگوهای دیپلماتیک باشیم. یکی از بهترین حالت ها هم این است که مقامات کشورمان نحوه ی برخورد با فعالیت های مخرب تروریست ها در داخل خاک پاکستان و حوالی مرز با ایران را برای همیشه با طرف پاکستانی حل و فصل کنند. در پایان باید تاکید کرد که بیش از هرچیزی بوی یک هماهنگی و توافق کامل بین دو کشور ایران و پاکستان به مشام می رسد و دو کشور در جهت مخالف و پشت به خواسته ی جنگ طلبان حرکت می کنند. باید منتظر ماند و دید.