تحلیلی بر رویکرد اقتصاد جهانی: طلا، دلار، ارز دیجیتال یا بریکس

دکتر کوروش گرجی

سرویس بین الملل نظرپرس: در دهه ی 70 میلادی، ذخایر طلای آمریکا در معرض خطر قرار گرفت؛ تا زمانی که نیکسون دستور لغو یک جانبه ی قابلیت تبدیل مستقیمِ دلار آمریکا به طلا را صادر نمود و عملا نظام مالی بین المللی مورد تعهد خود را با شیوه نامه ای بر اساس نرخ شناور ارزِ بدون پشتوانه، جایگزین نمود که تا امروز نیز برقرار است. یکی از دلایل این تصمیم نیکسون، سماجت های سایر کشورها در تبدیل کردن ذخایر دلارشان به طلا بود؛ مثل فرانسه که با وصول طلا به ارزش ارزی 2 میلیارد دلار در آن زمان، ضربه ای مهلک به هژمونی دلار آمریکا وارد کرد. اگر سایر کشورها نیز، دلار را به طلا تبدیل می کردند، چیزی از ذخایر طلای آمریکا باقی نمی ماند.

در پی شوک نیکسون، عدم تسلط دلار و کم شدن ارزش آن رخ داد. دلیل اصلی این امر، چاپ حجم بسیار زیاد دلار بدون پشتوانه بود. راه حل آمریکا، این بود که کشورهای دیگر را به نگهداری دلار تشویق کند. بدین ترتیب، دلار سرگردان در بازار، کم شده و در نتیجه اثر تورمی آن نیز کاهش می یافت. به همین منظور، دولت نیکسون یک معاهده ی امنیتی با کشورهای نفتی از جمله ایران و عربستان امضاء نمود و مقرر شد که این کشورها در ازای خرید امنیت داخلی خود از آمریکا، واردات سلاحهای آمریکایی، سرمایه‌گذاری شرکت‌های آمریکایی و …، نفت را تنها در ازای دلار آمریکا به سایر کشورها بفروشند. در نتیجه مجددا تقاضا برای دلار آمریکا افزایش یافت. این ساختار که پترودلار نامیده می شود، شامل بازسرمایه‌گذاری پول به‌دست‌آمده توسط کشورهای نفتی در اوراق خزانه‌داری آمریکا، ایجاد کسری بودجه توسط دولت ایالات متحده، و تقویت ارتش آمریکا به بهانه ی حمایت از کشورهای نفتی و محموله‌های نفت خام در آب‌های بین‌المللی می‌ باشد.

در سال های اخیر، سیستم دلار آمریکا به نوعی استقلال نسبت به نفت رسیده است. مخصوصا از سال ۲۰۱۱ که نفت شیل آمریکا اوج گرفت و ایالات متحده از واردکننده ی انرژی به بزرگترین تولیدکننده انرژی جهان تبدیل شده است. در نتیجه چرخه ی دلار آمریکا، در حال حاضر بر پایه ی بدهی کار می‌کند. یعنی کشورها و مؤسسات مالی در جهان، صرفا به دلیل نقدشوندگی بالای دلار، ترجیح می‌دهند تا از دلار آمریکا در معاملات خود با سایرین استفاده کنند. در واقع، امروز مهمترین دلیل برای بقای دلار به‌عنوان ارز ذخیره، سیستمی موسوم به سیستم «یورو-دلار» است.

با گسترش بریکس و ارزهای دیجیتال، امکان بازپرداخت بدهی ها با ارزهایی بجز دلار آمریکا نیز فراهم شده است. این تغییرات می‌تواند به مرور زمان باعث تغییر نقش دلار شده و ایجاد نظام مالی جدیدی که بر پایه ارزهای دیجیتال یا ارز بریکس باشد، محتمل است. کاهش سرمایه‌گذاری‌ های عظیمی که کشورهای نفتی در بازارهای مالی آمریکا انجام داده‌اند را می توان به عنوان نشانه ای از آغاز این دوران جدید ارزیابی کرد.

حال سئوال اساسی که مطرح می شود این است: آیا مسئولان دولتی ایران، آمادگی بهره برداری از این شرایط به سود منافع ملی ایران را دارند؟ و یا اینکه همانند دولت های اروپایی در پایان جنگ جهانی دوم که سیستم برتون وودز (Bretton Woods system) را پذیرفتند، مشابه دولتهای مصر و اسراییل که در یک جنگ صوری نقش بازی نمودند، مثل کشورهای شرق آسیا که اوراق قرضه ی آمریکا را خریدند و یا همانند دولت ایران که با خرید های خود، تولید کنندگان آمریکایی را از ورشکستگی نجات میدهد، مجددا فرصت سوزی کرده و به نفع نجات اقتصاد آمریکا، اقدام خواهند کرد؟